Rokers de sigaar: douane intensiveert strijd tegen illegale rookwaar

NEDERLAND - De Nederlandse douane voert de controles op illegale sigaretten verder op nu de smokkel van tabaksproducten steeds grotere vormen aanneemt. Door de opeenvolgende verhogingen van de tabaksaccijns is het prijsverschil met veel andere landen fors toegenomen. Volgens de douane maakt dat Nederland aantrekkelijk voor criminele organisaties die goedkope sigaretten zonder afdracht van Nederlandse accijnzen op de markt brengen.

De omvang van de illegale handel neemt al langere tijd toe. Sinds het begin van dit jaar heeft de douane ongeveer 106 miljoen illegale sigaretten onderschept. Door de illegale handel loopt de schatkist honderden miljoenen euro's aan belastinginkomsten mis. Vorig jaar bleef de opbrengst uit tabaksaccijnzen naar schatting zo'n 400 miljoen euro achter bij de verwachtingen.

Uit binnen- en buitenland

De douane onderscheidt twee hoofdvormen van illegale handel. Een deel bestaat uit sigaretten die in het buitenland legaal zijn aangeschaft, maar zonder de vereiste invoerprocedures en belastingafdracht naar Nederland worden gebracht. Nadat deze producten het land zijn binnengekomen, worden ze illegaal verkocht tegen prijzen die ruim onder het Nederlandse niveau liggen.

Daarnaast is er een markt voor volledig illegaal geproduceerde sigaretten. Deze worden vervaardigd in clandestiene fabrieken waar geen sprake is van toezicht of kwaliteitscontrole. Regelmatig worden daarbij bekende merken nagemaakt, inclusief verpakkingen, accijnszegels en logo's, waardoor de vervalsingen nauwelijks van originele producten zijn te onderscheiden.

Voor de eerste categorie vormen onder meer Bulgarije en Polen belangrijke herkomstlanden. Door de aanzienlijk lagere tabaksprijzen kunnen smokkelaars daar grote partijen inkopen om die vervolgens met forse winst in Nederland af te zetten.

Te land, ter zee en in de lucht

Ook vanuit landen buiten Europa worden grote hoeveelheden sigaretten aangevoerd. Daarbij noemt de douane onder meer Turkije, China en de Verenigde Arabische Emiraten als belangrijke herkomstlanden. De gekozen smokkelroute hangt af van de oorsprong van de lading. Vanuit Europese landen verloopt het transport veelal over de weg, terwijl reizigers via luchthavens eveneens proberen tabaksproducten het land binnen te brengen. Voor zendingen van buiten Europa speelt het zeevrachtverkeer een centrale rol.

Vooral via zeecontainers bereiken grote partijen illegale sigaretten Nederland. Criminelen verbergen de tabaksproducten tussen reguliere vracht of vermelden op transportdocumenten een andere inhoud om controles te ontwijken. Omdat dagelijks duizenden containers in Nederlandse havens arriveren, is volledige controle onmogelijk. Daarom selecteert de douane verdachte zendingen met behulp van risicoanalyses, scanners en andere controletechnieken.

Nederland fungeert bovendien niet langer uitsluitend als doorvoerland. De afgelopen jaren zijn op verschillende locaties illegale sigarettenfabrieken ontdekt en ontmanteld. Deze productielocaties bevinden zich vaak in loodsen, schuren of leegstaande bedrijfspanden en vallen van buitenaf nauwelijks op. Volgens de douane wijst het aantal ontdekte fabrieken erop dat de productie zich steeds vaker binnen Nederland afspeelt. Dankzij de gunstige logistieke ligging kunnen criminele netwerken de producten vervolgens eenvoudig verspreiden naar andere Europese landen. De autoriteiten gaan ervan uit dat het werkelijke aantal illegale productielocaties aanzienlijk hoger ligt dan uit de officiële cijfers blijkt.

25 procent rookwaren via 'alternatief circuit'

De omvang van de illegale markt wordt ook zichtbaar in de Nationale Smokkelmonitor. Daaruit blijkt dat inmiddels meer dan een kwart van alle sigaretten die in Nederland worden gerookt afkomstig is uit het buitenland of uit het illegale circuit. Dat betekent niet dat al deze producten vervalst zijn, maar wel dat over een groot deel geen Nederlandse accijns is afgedragen. Volgens de douane ondermijnt dat niet alleen de belastinginkomsten, maar ook de uitvoering van het Nederlandse tabaksbeleid.

Naast de financiële gevolgen bestaan er zorgen over de volksgezondheid. Voor legaal geproduceerde sigaretten gelden wettelijke eisen en vindt toezicht plaats op het productieproces. Bij illegale sigaretten ontbreekt die controle volledig.

Onderzoeken naar namaaksigaretten hebben volgens de tabaksindustrie aangetoond dat dergelijke producten soms vervuilde tabak, zware metalen en andere schadelijke stoffen bevatten. Ook kunnen verontreinigingen ontstaan door slechte hygiënische omstandigheden tijdens de productie. Omdat de fabricage buiten elk toezicht plaatsvindt, is onduidelijk welke hoeveelheden nicotine, teer en andere stoffen uiteindelijk in de sigaretten terechtkomen. Voor consumenten is dat doorgaans niet zichtbaar, doordat vervalste verpakkingen sterk lijken op die van originele merken.

Nederland veel duurder dan andere landen

Volgens de douane ligt de belangrijkste oorzaak van de groeiende smokkel in de prijsontwikkeling van tabak. Door de herhaalde accijnsverhogingen zijn sigaretten in Nederland aanzienlijk duurder geworden dan in diverse andere landen. Dat prijsverschil biedt criminele organisaties de mogelijkheid om grote winsten te behalen door goedkope tabaksproducten naar Nederland te halen en hier illegaal te verkopen. De douane wijst erop dat de opbrengsten uit deze handel in sommige gevallen ook worden gebruikt voor andere vormen van georganiseerde criminaliteit.

Om de smokkel effectiever aan te pakken investeert de douane steeds meer in technologische hulpmiddelen. Zo worden risicoanalyses gecombineerd met camera's, drones, scanners en speurhonden om verdachte voertuigen, reizigers en vrachtzendingen sneller te selecteren. Door beschikbare capaciteit gerichter in te zetten hopen de autoriteiten meer smokkeltransporten te onderscheppen zonder alle inkomende goederen afzonderlijk te hoeven controleren.

De douane verwacht de strijd tegen de illegale tabakshandel de komende jaren verder te intensiveren. Met strengere controles, internationale samenwerking en de inzet van moderne opsporingstechnieken moet de groei van de zwarte markt worden afgeremd. Of die aanpak voldoende effect zal hebben, zal de komende jaren moeten blijken.