Van zorggeld naar luxeauto’s: zo gebruiken criminelen de zorg als verdienmodel

Beeld ter illustratie

NEDERLAND - Geld dat bedoeld is voor begeleiding, jeugdzorg of hulp aan mensen die niet zelfstandig kunnen wonen, belandt op privérekeningen of verdwijnt via een wirwar van bedrijven. Een nieuw onderzoek naar verdachte transacties in Oost-Nederland laat zien hoe zorgondernemingen worden gebruikt om miljoenen weg te sluizen en crimineel geld wit te wassen.

Onderzoekers van het Regionaal Informatie- en Expertisecentrum Oost-Nederland bekeken alle transacties uit de periode 2020 tot en met 2024 die door de Financial Intelligence Unit als verdacht zijn beoordeeld en aan de zorgsector in Oost-Nederland konden worden gekoppeld.

Het gaat om 769 transacties met een totale geldstroom van ruim 71 miljoen euro. Dat betekent niet dat vaststaat dat al dit geld is gestolen of witgewassen. Een verdacht verklaarde transactie is belangrijke informatie voor opsporingsdiensten, maar nog geen bewezen strafbaar feit.

Toch laten de transacties volgens het RIEC duidelijke patronen zien. Zorggeld wordt overgemaakt naar privérekeningen, langs verschillende zorgbedrijven geleid of geïnvesteerd in vastgoed, cryptovaluta en luxegoederen. Ook duiken katvangers, schijnbedrijven en ondernemingen zonder echte activiteiten op.

Burgemeester René Verhulst van Ede presenteerde het onderzoek donderdag. “Ik wist dat het fors was, maar ben echt geschrokken hiervan”, zei hij. Volgens hem brengt het onderzoek slechts een deel van het probleem in beeld.

Vijf miljoen euro voor zorg, maar waar bleef de hulp?

Hoe zo’n constructie eruit kan zien, bleek eerder dit jaar uit een strafrechtelijk onderzoek van de Nederlandse Arbeidsinspectie. Vijf mensen werden in mei aangehouden op verdenking van het witwassen van ongeveer twee miljoen euro aan zorggeld.

Vier stichtingen ontvingen vanaf 2023 samen ongeveer vijf miljoen euro. Volgens de opsporingsdienst is een groot deel van dat bedrag vermoedelijk niet aan zorg besteed.

Vanuit de stichtingen werd 800.000 euro overgemaakt naar de eenmanszaak van een verdachte. Nog eens 800.000 euro ging naar een bedrijf dat op papier personeel zou leveren. Beide ondernemingen hadden volgens de Arbeidsinspectie nauwelijks of helemaal geen personeel in dienst.

Via rekeningen van katvangers werd bovendien ruim een half miljoen euro naar Nederlandse en buitenlandse bankrekeningen van verdachten overgemaakt. Bij doorzoekingen werd beslag gelegd op contant geld, vastgoed, dure horloges, merkkleding en zeven kostbare auto’s.

Het onderzoek loopt nog. De betrokkenen zijn verdachten en niet veroordeeld.

Waarom juist de zorg aantrekkelijk is

De zorgsector verwerkt ieder jaar enorme bedragen. Tegelijk is het stelsel verdeeld over zorgverzekeraars, zorgkantoren, gemeenten, persoonsgebonden budgetten en verschillende wetten. Begeleiding is bovendien minder eenvoudig te controleren dan een tastbaar product.

Een uur begeleiding laat geen doos, kassabon of voorraad achter. Controleurs moeten nagaan of de cliënt werkelijk hulp heeft gekregen, hoeveel uren zijn geleverd en of de zorgverlener daarvoor gekwalificeerd was.

Volgens het RIEC maakt die combinatie de sector aantrekkelijk voor criminelen: veel publiek geld, ingewikkelde financiering, versnipperd toezicht en dienstverlening die achteraf lastig te controleren is.

Daar komt bij dat het oprichten van een onderneming met zorgactiviteiten betrekkelijk eenvoudig is. Welke aanvullende vergunningen, meldingen en kwaliteitseisen gelden, hangt vervolgens af van het soort zorg en de manier waarop die wordt betaald.

Criminelen kunnen ook gebruikmaken van familieleden of katvangers die op papier bestuurder zijn. Achter één zorgbedrijf kan een netwerk zitten van andere zorgondernemingen, uitzendbureaus, vastgoedbedrijven en holdings. Wanneer geld voortdurend tussen die ondernemingen wordt overgemaakt, wordt het steeds moeilijker te volgen.

Crimineel contant geld wordt ‘netjes’ bankgeld

Het nieuwe onderzoek beschrijft ook het zogenoemde Cash Compensatie Model. Daarbij worden bedrijven met behoefte aan contant geld gekoppeld aan criminelen die juist van grote hoeveelheden cash af willen.

Een onderneming betaalt bijvoorbeeld een valse factuur aan een ander bedrijf. In ruil daarvoor ontvangt zij contant geld, dat onder meer kan worden gebruikt om personeel zwart uit te betalen. De crimineel krijgt via de bank geld terug dat door de factuur een legale herkomst lijkt te hebben.

Zorg- en uitzendbedrijven kunnen voor zo’n constructie worden gebruikt omdat daar veel betalingen voor personeel en dienstverlening doorheen lopen. Op papier lijkt het alsof personeel is ingehuurd of begeleiding is geleverd, terwijl de factuur in werkelijkheid dient om geld wit te wassen.

Cliënten kunnen nauwelijks weg

De financiële schade is maar één kant van het verhaal. Achter iedere declaratie hoort zorg aan een mens te staan.

Een eerder onderzoek van het Informatieknooppunt Zorgfraude en het RIEC Oost-Nederland onderzocht 22 zorgaanbieders die tussen 2017 en 2019 in verband waren gebracht met ondermijnende criminaliteit. Bij dertien daarvan waren ook signalen van zorgfraude of onvoldoende en onveilige zorg.

Er werden volgens dat onderzoek uren gedeclareerd die niet waren geleverd. Ook waren er signalen van vervalste zorgplannen, diploma’s, identiteitsbewijzen en handtekeningen. Sommige organisaties hadden een opvallend hoge omzet, terwijl zij nauwelijks geld aan personeel uitgaven.

De cliënten waren vaak jongeren of ouderen met bijkomende problemen, zoals een verslaving. Geregeld kregen zij begeleiding in combinatie met woonruimte. Daardoor waren zij niet alleen voor hun zorg, maar ook voor hun huis afhankelijk van dezelfde aanbieder.

Een klacht indienen of vertrekken is dan niet eenvoudig. Wie zijn begeleider kwijtraakt, kan ook zijn kamer of woning verliezen.

Het onderzoek beschreef bovendien zwaardere situaties. Bij drie van de onderzochte organisaties werden cliënten ingezet bij het knippen van hennep. Ook waren er gevallen waarin cliënten werden bedreigd, gechanteerd of in een onveilige omgeving verbleven.

Het ging om een beperkte groep onderzochte aanbieders en de resultaten kunnen niet zomaar op de hele Nederlandse zorgsector worden toegepast. De voorbeelden laten wel zien waarom zorgcriminaliteit verder gaat dan financieel gesjoemel.

Tien miljard is een schatting

Volgens een schatting die het Openbaar Ministerie eerder naar buiten bracht, verdwijnt in Nederland mogelijk jaarlijks tien miljard euro door zorgfraude. Dat bedrag wordt vaak genoemd, maar is geen nauwkeurige optelsom van bewezen fraudezaken.

Veel fraude blijft verborgen en geldstromen lopen door elkaar. Aan de andere kant kan niet iedere foutieve declaratie als doelbewuste fraude worden beschouwd. Het werkelijke bedrag is daarom moeilijk vast te stellen.

Ook de 71 miljoen euro uit het nieuwe RIEC-onderzoek mag niet worden opgeteld bij bewezen schade. Het bedrag laat zien hoeveel geld door de onderzochte verdachte transacties liep. Het onderzoek is vooral bedoeld om werkwijzen en netwerken zichtbaar te maken.

Strenger controleren voordat het misgaat

Het kabinet kondigde in juni een pakket maatregelen aan. Daarvoor moet uiteindelijk jaarlijks maximaal 50 miljoen euro beschikbaar komen.

Nieuwe en opnieuw startende aanbieders moeten strenger worden gecontroleerd. Het kabinet wil de vergunningsplicht uitbreiden, ook naar zelfstandigen en onderaannemers. Voor bestuurders, eigenaren en toezichthouders van zorgorganisaties moet een Verklaring Omtrent het Gedrag verplicht worden.

Daarnaast wil het kabinet vaker de Wet Bibob inzetten. Daarmee kan de overheid onderzoeken of een onderneming mogelijk wordt gebruikt voor criminele activiteiten. Bij aanbieders met een verhoogd risico moeten ook meer fysieke controles plaatsvinden.

Gemeenten, zorgverzekeraars, zorgkantoren, toezichthouders en opsporingsdiensten moeten gemakkelijker informatie kunnen delen. Nu kan een aanbieder die in de ene gemeente problemen krijgt soms elders doorgaan, terwijl signalen niet altijd tijdig worden uitgewisseld.

De recherche zorgfraude van de Nederlandse Arbeidsinspectie en het Functioneel Parket krijgen extra capaciteit. Of die maatregelen voldoende zijn, moet nog blijken. Een deel van de plannen moet nog worden uitgewerkt in wetgeving.

Het RIEC-onderzoek maakt intussen duidelijk waarom haast nodig is. Zorgfraude gaat niet alleen over gemeenschapsgeld dat verdwijnt. Het raakt juist mensen die afhankelijk zijn van hulp en vaak zelf nauwelijks in staat zijn om aan de bel te trekken.