Ophef om politieoptreden na winst Marokko: 'Als we handhaven wordt het oorlog'

NEDERLAND - De uitspraak van een ME-pelotonscommandant dat optreden tegen ongeregeldheden zou leiden tot 'oorlog', heeft veel landelijk veel losgemaakt. Niet eens zozeer vanwege de stevige bewoordingen maar vooral vanwege wat erachter lijkt te schuilen: het idee dat de overheid in bepaalde situaties terughoudend is met handhaven uit angst voor escalatie. Dat idee hadden veel mensen sowieso al en die krijgen dat nu bevestigd.

Dat is een zorgelijke ontwikkeling. Het is niet zozeer dat de politie altijd hard zou moeten optreden of omdat elke overtreding direct met de zwaarst mogelijke middelen moet worden aangepakt. Politiewerk draait juist om het maken van afwegingen, het voorkomen van escalatie en het bewaren van de openbare orde. Maar er bestaat een belangrijk verschil tussen de-escalatie als strategie en terughoudendheid uit vrees voor de gevolgen van je optreden.

De overheid heeft uiteindelijk een eenvoudige maar fundamentele taak: ervoor zorgen dat wetten en regels voor iedereen gelden. Zodra de indruk ontstaat dat bepaalde groepen feitelijk minder snel worden aangepakt omdat handhaving te ingewikkeld, te risicovol of politiek te gevoelig zou zijn, komt de geloofwaardigheid van de rechtsstaat onder druk te staan.

Dat is niet alleen een juridisch probleem, maar vooral ook een maatschappelijk probleem. Burgers accepteren regels namelijk vooral omdat zij erop vertrouwen dat die regels voor iedereen op dezelfde manier worden toegepast. Dat vertrouwen verdwijnt wanneer mensen het gevoel krijgen dat de overheid selectief optreedt of zich laat leiden door de angst voor onrust op straat.

De beeldvorming rondom dit soort uitspraken is dan ook cruciaal. Wanneer een politiefunctionaris de indruk wekt dat handhaving gelijkstaat aan een gevecht dat nauwelijks nog kan worden gewonnen, ontstaat al snel het beeld van een overheid die de regie kwijt is. Of dat beeld volledig terecht is, is daarbij bijna van ondergeschikt belang. Het feit dat mensen het gaan geloven, is op zichzelf al schadelijk.

De gevolgen daarvan zijn niet moeilijk te voorspellen. Het vertrouwen in politie en overheid neemt af, het draagvlak voor beleid brokkelt verder af en het publieke debat verhardt. Tegelijkertijd ontstaat het risico dat mensen de conclusie trekken dat luidruchtig of agressief gedrag loont, omdat de overheid toch terugdeinst voor confrontaties.

Dat betekent niet dat agenten onnodige risico's moeten nemen of dat elke situatie met maximale inzet moet worden benaderd. Niemand heeft iets aan een escalatie die voorkomen had kunnen worden. Maar de boodschap vanuit de overheid moet wel altijd helder blijven: de staat bepaalt uiteindelijk de grenzen en niet degenen die bereid zijn het hardst te schreeuwen of het verst te gaan.

Een rechtsstaat functioneert alleen zolang burgers vertrouwen hebben in het vermogen van de overheid om regels te handhaven. Zodra dat vertrouwen begint af te brokkelen, ontstaat er een probleem dat veel groter is dan één incident, één voetbalwedstrijd of één nacht van ongeregeldheden.

Een overheid die de indruk wekt dat zij niet meer durft op te treden, verliest uiteindelijk iets dat veel moeilijker terug te winnen is dan de controle over een plein of een straat: haar gezag.